مهره شکاف‌دار مهره شکاف‌دار (اسپاینا بیفیدا) متداول ترین ناهنجاری‌های مادرزادی است که در ستون مهره به وجود می آید. آناتومی کاربردی در ستون فقرات مهره های وجود دارد که پایین‌ به بالایش به صورت ردیفی ایجاد شده‌اند. مهره‌ها هر کدامشان از دو قسمت تشکیل می شودند که: یک قسمت جلویی که به شکل ستونی است […]

مهره شکاف‌دار

مهره شکاف‌دار (اسپاینا بیفیدا) متداول ترین ناهنجاری‌های مادرزادی است که در ستون مهره به وجود می آید.

آناتومی کاربردی

در ستون فقرات مهره های وجود دارد که پایین‌ به بالایش به صورت ردیفی ایجاد شده‌اند.
مهره‌ها هر کدامشان از دو قسمت تشکیل می شودند که:
یک قسمت جلویی که به شکل ستونی است و قسمت دیگر قسمت پشت که شامل تیغه های استخوانی است که به نحوی به هم چسبیده اند که یک حلقه را تشکیل می دهند. درون این حلقه نخاع وجود دارد.
اسپاینا بیفدا این قسمت ایراد دارد که پشت آن شکاف‌هایی وجود دارد.
زمانی که جنین تشکیل می‌شود در روزهای اول بافتی به شکل نوار پهن وجود دارد که در بیست و هشتمین روز جنین دو لبه آن در طول به هم آمده
و یک لوله را درست می‌کنند که به آن لوله عصب می گوید.
مغز و نخاع و ستون مهره از بین لوله عصبی درست می شوند.
به دلیل نامشخص بودن در بعضی از جنین‌ها اتفاق نیافتاده و این لوله ساخته نمی‌شود.
وقتی جنین بزرگ می‌شود و بعد از تولد شان در بخش مهره هاکه معمولاً مهره پائینی کمر است.
حلقه استخوانی پشت نخاع از پشت باز مانده.
این تغییرات ممکن است در یک مهره یا مهره اتفاق بیافتد.

علت ایجاد اسپاینا بیفیدا چیست؟

علت اسپینا بیفیدا هنوز ناشناخته است ولی در بعضی اوقات احتمال ایجاد آن بیشتر می شود.

۱: بعضی عوامل مانند کمبود فولیک اسید ( ویتامین ب-۹) در بدن مادر در قبل یا حین بارداری می تواند احتمال بروز این عارضه در جنین را بیشتر کند.

۲: مصرف داروهای ضد صرع در ماههای اول بارداری در مادر به علت تداخل در متابولیسم اسید فولیک احتمال بروز اسپینا بیفیدا در جنین را بیشتر می کند.

۳: این بیماری در سفید پوستان بیشتر دیده می شود.

۴: اگر یک بچه در خانواده ای دچار اسپاینا بیفیدا شود احتمال بروز این عارضه در بچه های بعدی از این خانواده بیشتر است.

۵: اگر مادری خود این مشکل را داشته باشد یا در افراد فامیل نزدیکش این بیماری باشد احتمال اینکه مشکل در فرزندانش ایجاد شود بیشتر می شود.

۶: با این حال بیشتر بچه هایی که اسپاینا بیفیدا دارند از پدر و مادر سالم بدنیا می آیند.

۷: در زنانی که دیابت کنترل نشده دارند یا زیاد چاق هستند احتمال بروز اسپاینا بیفیدا در بچه شان بیشتر است.

۸: تب در ماه های اولیه بارداری ممکن است احتمال بروز این عارضه در جنین را بیشتر کند.

انواع اسپاینا بیفیدا

اسپاینا بیفیدا سه نوع است:

۱:اسپاینا بیفیدا مخفی Spina bifida occulta :

خفیف‌ترین حالت این نوع است که تغییراتی که در مهر دیده می شوند اما نخاع ی سالم وبدون مشکل است.
افرادی که این وضعیت را دارند مشکلی ندارد و خیلی از آن‌ها تا آخر عمرشان نمی فهمند که مشکل دارند.
خیلی از افراد پور مو یا تجمع چربی یا کمی فرو رفتگی در پس پشت کمر درست در جایی که تغییر استخوان در مهره ایجاد شده است دیده می شود.

۲: مننگوسل Meningoceles :

مننگومیلوسل به معنی بیرون زدگی ریشه های عصبی نخاع همراه با پرده اطراف آن از پشت مهره است، به آن میلومننگوسل هم میگویند.

مننگومیلوسل یک ناهنجاری مادرزادی است که در آن حلقه استخوانی که به طور طبیعی دور تا دور نخاع را فرا گرفته است؛ در قسمت پشت به خوبی تشکیل نشده و باز می ماند.

نتیجه این است که ریشه های عصبی نخاع همرا با پرده ایکه به طور طبیعی در اطراف آنها قرار داشته و به آن مننژ می گویند از این نقص استخوانی بیرون می زند. در واقع یک نوع فتق ریشه های عصبی نخاع و پرده اطراف آن به بیرون است.

۳: میلومننگوسل Myelomeningocele: 

در این نوع بیماری مهره از پشت باز است و هم مننژ و هم خود نخاع بیرون می زند.

اگر بچه ها بیرون زدگی نخاع داشته باشند نشانه ی این است که یک کیسه ی برجسته دارند.

بعضی اوقات پوست کمر روی این کیسه را پوشانیده است

ولی اکثر پوستی روی نخاع نیست و به همین علت این بچه ها در معرض عفونت های نخاعی اند. 

متداول ترین اسپاینا بیفیدا میلومننگوسل است که از هر ۸۰۰ تولد در یک بچه مشاهده می شود.

در ۹۰ در صد بچه هایی که میلومننگوسل ایجاد می شود مایع در مغز تجمع می شود (هیدروسفالی)  دیده می شود.

در این بیماری که بخشی از نخاع که به بیرون می زند و خوب کار نمی کند فرد در اندامش دچار نوعی فلجی و اختلال حسی می شود.

هر قدر محل عارضه در ستون مهره بالاتر باشد شدت علائم عصبی و فلجی بیشتر است.

گاهی بچه دچار تغییر شکل هایی در پا مثل کلاب فوت شود.

اغلب بچه ها مشکلشان در کنترل ادرار و مدفوع کردن است.

 که بعضی از آنها بیش فعال اند و دچار احتلال تمرکز، اختلال در صحبت کردن یا یادگیری می شوند.

تشخیص اسپاینا بیفیدا یا مهره شکاف دار

اندازه گیری ماده ای بنام آلفا فتو پروتئین alpha-fetoprotein  AFP در خون مادر در هفته های ۱۸-۱۶ بارداری میتواند به تشخیص این بیماری کمک کند 

وقتی مقدار این ماده در خون مادر بالا باشد امکان دارد نشانه وجود اسپینا بیفیدا در جنین او باشد.

 با یک بار آزمایش نمی توان اطمینان یافت که آزمایش درست است.

در صورت مثبت بودن جواب آزمایش، چند هفته بعد هم مجددا آزمایش انجام می شود.

درمان اسپاینا بیفیدا چیست؟

اینکه اسپینا بیفیدا از چه نوعی باشد درمان آن متفاوت است:

۱: اسپاینا بیفیدا مخفی Spina bifida occulta

 اسپاینا بیفیدای مخفی نیاز به درمان ندارد.

این وضعیت در بسیاری اوقات به صورت تصادفی در کسانی که به عللی از ستون فقرات خود عکس می گیرند دیده می شود.

قبلا این وضعیت را یکی از علل کمر درد می دانستند ولی امروزه اعتقادی به این امر وجود ندارد و در صورتیکه در رادیوگرافی فردی که کمردرد دارد این وضعیت دیده شود باید بدنبال علت دیگری برای کمر درد بود.

۲: مننگوسل Meningoceles
در مننگوسل پزشک جراح مغز و اعصاب پرده مننژ را که از پشت کمر بچه به بیرون زده است به درون کانال نخاعی برمی گرداند و روی شکاف را می بندد این بیماران معمولا بعدا مشکل خاصی پیدا نخواهند کرد.

۳: میلومننگوسل Myelomeningocele

میلومننگوسل باید در یکی دو روز اول بعد از تولد جراحی شود.

جراح مغز و اعصاب نخاع و پرده مننژ را به درون کانال عصبی برمی گرداند و روی شکاف را میبندد.

اگر اختلال حسی در این بچه ها وجود داشته باشد ممکن است در آینده موجب بروز زخم فشاری یا زخم بستر شود.

پس والدین بچه باید بسیار مراقب این وضعیت باشند.

مشکلات کنترل ادرار در این بچه ها می تواند موجب بروز عفونت های ادراری در آنها شود.

پس این بچه ها باید تحت نظر متخصص ارولوژی باشند.

در میلومننگوسل به علت اختلالات اعصاب نخاعی عضلات اندام تحتانی دچار ضعف و فلجی می شوند.

شدت و وسعت این فلج عضلانی همانطور که گفته شد بسته به محل میلومننگوسل در ستون مهره دارد.

این بچه ها نیاز به انجام نرمش های خاصی دارند که باید توسط والدین بطور مرتب در منزل انجام شود.

انجام و آموزش انجام این نرمش ها باید تحت نظر متخصص ارتوپدی و فیزیوتراپ باشد.

فلجی در عضلات اندام تحتانی میتواند موجب بروز اختلالاتی مانند پا چنبری یا کلاب فوت و یا دررفتگی مفصل ران شود که نیاز به درمان دارد.

تغییر شکل های دیگری هم ممکن است در اندام های تحتانی به علت عدم کارکرد مناسب عضلات ایجاد شود.

 آنها هم ممکن است نیاز به استفاده از بریس یا عمل جراحی داشته باشند.

بنابراین این بیماران باید تحت نظر یک متخصص ارتوپدی هم قرار داشته باشند.